Drws Du yn Nhonypandy - Myrddin ap Dafydd

Updated: Jul 13, 2020

*Scroll down for English*


Brwydr rhwng y gweithwyr a pherchnogion y pyllau.

A battle between the workers and the pit-owners.


Genre: #hanesyddol #hanes #ffuglen #glo / #historical #history #fiction #coal

Gwerth addysgiadol/educational value: ◉◉◉◉

Negeseuon positif/positive messages: ◉◉◎◎

Themau trist,anodd/upsetting, tough themes: ◎◎◎◎

Trais, ofn/violence, scary: ◉◉◎◎

Iaith gref/language: ◎◎◎◎◎

Rhyw/sex: ◎◎◎◎◎

Hiwmor/humour: ◎◎◎◎

Her darllen/reading difficulty:: ◉◉◉

Dyfarniad/Rating: ★★★


Hogyn o Ogledd Cymru ydw i, ac er mod i’n nabod fy milltir sgwâr yn reit dda, dwi wedi rhyfeddu cyn lleied dwi’n gwybod am rannau eraill o Gymru, yn enwedig De Cymru. Mi wnes i fwynhau nofel hanesyddol ddiwethaf Myrddin, Y Goron yn y Chwarel, ac felly penderfynais roi cynnig ar Drws Du yn Nhonypandy - er mwyn cael dysgu dipyn am ardal lofaol Cwm Rhondda, tref Tonypandy.



Erbyn heddiw, mae strydoedd Tonypandy yn edrych yn debyg iawn i nifer o drefi eraill – ond os edrychwch yn ddigon agos, mae tystiolaeth o’r diwydiant glo yn parhau – gadawodd ei farc mewn mwy nag un ffordd. Mae glo yn rhan annatod o’r ardal, ac fe adnabyddir Tonypandy bellach fel safle’r ‘1910 Riots.’ Yn bersonol, ni wyddwn am y digwyddiad yma ynghynt, a dwi wedi dysgu llawer o ddarllen y llyfr.


Mae’n amlwg fod yr awdur wedi gwneud ei waith cartref – dwi’n siŵr ei fod o wedi mwynhau darllen a siarad gydag unigolion wrth baratoi at y gwaith ’sgwennu. Mae’r nofel yn seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn, ac yn cynnwys cyfeiriadau at ambell berson go iawn, ond ffuglen yw e. Dwi wrth fy modd gyda mapiau, ac mi oeddwn i’n hapus fod rhai wedi cael eu cynnwys ar ddechrau’r nofel. I roi cyd-destun ehangach, cawn restr enwau hefyd– syniad da iawn o ystyried nifer y cymeriadau yn y stori, ac roedd yn help i mi ‘gadw trac’ fel petai. Gwerthfawrogais y ‘Nodyn gan yr Awdur’ ar ddiwedd y stori hefyd, sy’n hynod ddiddorol a defnyddiol i roi cyd-destun hanesyddol i ddigwyddiadau’r nofel.



Dilynwn hanes Guto Lewis, bachgen pedair ar ddeg oed, sydd ar fin cychwyn gweithio yn un o’r pyllau glo, fel gweddill y dynion yn ei deulu. Yn rhan gynta’r nofel, cawn wybod mwy am fywyd Guto, ei deulu a’r gymuned. Diolch i waith disgrifio manwl gan yr awdur, cawn gyflwyniad da i fywyd yng Nghwm Rhondda yn ystod y cyfnod. Down i wybod am beryglon y gwaith wrth i un o’r cymdogion gael ei anafu’n ddifrifol yn y lofa. Rhywbeth oedd yn gyffredin iawn yn y cyfnod:


“Roedd y diwydiant yn un peryglus. Câi dros 50 o lowyr eu lladd bob blwyddyn yng Nghwm Rhondda rhwng 1900–1910."



Mae’r awdur yn llwyddo i gyfleu’r amodau byw yn y cyfnod yn effeithiol iawn, a rhoddir llawer o sylw i’r manylion. Mae’r tai yn fychan iawn, ac mae pawb yn byw ar ben ei gilydd - does dim hyd yn oed digon o welyau i bawb. Clywn am yr adeiladau gwael, y dŵr budur, y tir lithriadau a’r llygod mawr sydd i gyd yn gwneud i mi werthfawrogi'r cyfleusterau moethus sydd gennym heddiw - a dwi’n eithaf balch nad ydw i’n löwr. Mae cyflwr cyrff y glowyr yn dyst ei fod o’n fywoliaeth galed a didrugaredd! Yn ogystal, mae afiechydon yn teithio’n sydyn drwy’r Cwm, ac roedd y disgrifiad ohonynt fel rhyw fath o anghenfil sinistr yn effeithiol: “tamprwydd yn y tir yn cerdded drwy’r waliau i’w hysgyfaint”. Cyfeiria hyn wrth gwrs at Diptheria, neu’r Clefyd Coch, a oedd yn lladd nifer. Pan syrthiai brawd Guto, Llew, yn sâl, clywn am effaith dychrynllyd y cyflwr: “O bellter, gallai Guto graffu a gweld cnawd gwyn trwch